Απέκτησε πτυχίο Ιατρικής από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το έτος 1984 και την ειδικότητα της Ψυχιατρικής, 1993. Είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Έχει εκπαιδευθεί στην Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία και Συστημική Θεραπεία.
Μετεκπαιδεύθηκε στο Memory and Aging Center του UCSF.
Είναι Επιστημονικά Υπεύθυνος του Κέντρου για τη Τρίτη Ηλικία, IASIS από το 2008 και ψυχίατρος 2 ξενώνων ατόμων με ψυχιατρικές διαταραχές.
Επίσης υπεύθυνος του Ιατρείου Διαταραχών Μνήμης του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών και ιδιώτης ιατρός για πάνω από 30 χρόνια.
Από το 2022 Επιστημονικός Συνεργάτης της Α Παν. Νευρολογικής κλινικής του Αιγινητείου νοσοκομείου Αθηνών.
Έχει δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, συμμετάσχει σε ερευνητικά προγράμματα και φαρμακευτικές μελέτες. Έχει συμμετάσχει ως προσκεκλημένος ομιλητής σε διεθνή συνέδρια και διδακτικά προγράμματα.
Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούν τα νευρο-ψυχιατρικά σύνδρομα, την άνοια, την νοητική και λειτουργική αποκατάσταση αυτών των συνδρόμων.
Είναι μέλος διεθνών επιστημονικών εταιρειών (AAN, ANA, APA) και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Άνοιας.
Ποια θεωρείτε ότι είναι σήμερα η μεγαλύτερη «σιωπηλή» ψυχική επιβάρυνση της κοινωνίας;
Θα έλεγα ότι είναι το αίσθημα μοναξιάς και η κοινωνική απομόνωση. Πολλοί άνθρωποι, ιδιαίτερα μετά τα 55, μπορεί να έχουν οικογένεια, κοινωνικές επαφές ή καθημερινές υποχρεώσεις, αλλά μέσα τους να νιώθουν αποσύνδεση, έλλειψη νοήματος ή συναισθηματική κόπωση. Για άλλους πάλι, η αλλαγή ρόλων έχει επιπτώσεις: τα παιδιά έχουν φύγει, ο σύντροφος ίσως λείπει, η δουλειά έχει σταματήσει. Και ξαφνικά, ο χρόνος που υποτίθεται ότι είναι «ο δικός σου» γίνεται βάρος Αυτή η «σιωπηλή» επιβάρυνση συχνά κρύβεται πίσω από φράσεις όπως «έτσι είναι η ηλικία», «δεν θέλω να επιβαρύνω τους άλλους». Όμως η ψυχική υγεία χρειάζεται παρουσία, σχέση, νόημα και αίσθηση ότι κάποιος παραμένει χρήσιμος, αγαπητός και ενεργός.
Στην Ελλάδα έχουμε από τα μεγαλύτερα Ευρωπαϊκά ποσοστά αισθήματος μοναξιάς (16-17% : BMJ 2022). Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση συνδέονται στατιστικά με αυξημένα ποσοστά καρδιαγγειακών ή άλλων σοβαρών παθήσεων όπως και με κατάθλιψη και άνοια ( Canadian Family Physician , March 2020)
Ποια είναι τα βασικά σημάδια που δείχνουν ότι κάποιος χρειάζεται ψυχιατρική υποστήριξη και δεν πρέπει να τα αγνοήσει;
Όταν η καθημερινότητα αρχίζει να αλλάζει με τρόπο επίμονο και δυσκολεύει την καθημερινότητα. Για παράδειγμα, όταν υπάρχει παρατεταμένη θλίψη, απώλεια ενδιαφέροντος, έντονο άγχος, αϋπνία, ευερεθιστότητα, απομόνωση, σωματικά συμπτώματα χωρίς σαφή αιτία ή δυσκολία στη μνήμη και στη συγκέντρωση. Επίσης, όταν κάποιος νιώθει ότι «δεν αντέχει άλλο», ότι δεν έχει χαρά ή ότι οι υποχρεώσεις που παλιά διαχειριζόταν τώρα φαίνονται βουνό. Η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας· είναι πράξη φροντίδας και ωριμότητας.
Πώς μπορεί κάποιος να ξεχωρίσει το φυσιολογικό άγχος/θλίψη από μια βαθύτερη ψυχική δυσκολία;
Το φυσιολογικό άγχος/θλίψη συνήθως έχει αιτία, διάρκεια και όρια. Μπορεί να εμφανιστεί μπροστά σε μια δυσκολία, αλλά υποχωρεί όταν το πρόβλημα αντιμετωπιστεί. Όταν όμως το γίνεται μόνιμο, δυσανάλογο, επηρεάζει τον ύπνο, την καρδιά, την αναπνοή, τη διάθεση, τις σχέσεις ή την ικανότητα να απολαμβάνει κανείς τη ζωή, τότε χρειάζεται προσοχή. Μετά τα 55, η θλίψη και το άγχος μπορεί να συνδέονται με αλλαγές ρόλων, συνταξιοδότηση, προβλήματα υγείας, απώλειες ή φόβο για το μέλλον. Δεν πρέπει να το θεωρούμε «φυσιολογικό επειδή μεγαλώνουμε». Μέχρι και 25% των ανθρώπων μετά τα 55 μπορεί να εμφανίζουν κατάθλιψη
Τι σημαίνει ψυχική ισορροπία για εσάς;
Ψυχική ισορροπία δεν σημαίνει να είμαστε πάντα χαρούμενοι ή ήρεμοι. Σημαίνει να μπορούμε να αντέχουμε τις δυσκολίες χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας. Να έχουμε επαφή με τα συναισθήματά μας, να ζητάμε βοήθεια όταν χρειάζεται, να διατηρούμε σχέσεις, ενδιαφέροντα και νόημα. Ισορροπία είναι να αποδεχόμαστε ότι η ζωή αλλάζει, αλλά να μην παραιτούμαστε από τη δυνατότητα να ζούμε με αξιοπρέπεια, δημιουργικότητα και τρυφερότητα.
Τι σας έχει διδάξει η επαφή σας με τους ανθρώπους όλα αυτά τα χρόνια;
Ότι οι άνθρωποι έχουν πολύ μεγαλύτερη αντοχή από όσο πιστεύουν. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι περνούν απώλειες, ασθένειες, μοναξιά, κατάθλιψη, οικογενειακές δυσκολίες και βρίσκουν ξανά τρόπο να σταθούν. Με έχει διδάξει επίσης ότι πίσω από κάθε σύμπτωμα υπάρχει μια ιστορία. Δεν θεραπεύουμε μόνο τη θλίψη ή το άγχος· ακούμε έναν άνθρωπο που ζητά να τον καταλάβουμε. Και πολλές φορές, η πρώτη θεραπευτική πράξη είναι να νιώσει ότι δεν είναι μόνος.
Ποια συμβουλή θεωρείτε πιο σημαντική για έναν άνθρωπο που νιώθει ψυχικά κουρασμένος;
Να μην περιμένει να καταρρεύσει για να ζητήσει βοήθεια. Η ψυχική κόπωση είναι μήνυμα, όχι αποτυχία. Θα έλεγα: μίλησε σε κάποιον που εμπιστεύεσαι, βάλε μικρά όρια, ξεκουράσου χωρίς ενοχή, φρόντισε τον ύπνο σου, περπάτησε, κάνε άσκηση, βγες στο φως, κράτησε επαφή με ανθρώπους. Και κυρίως, μη θεωρείς ότι πρέπει να τα καταφέρεις όλα μόνος. Η βοήθεια μπορεί να αλλάξει την πορεία των πραγμάτων.
Κατάθλιψη και νοητικές δυσκολίες στην τρίτη ηλικία: ποια είναι η γνώμη του ειδικού στην αντιμετώπιση;
Η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία συχνά δεν εμφανίζεται μόνο ως λύπη. Μπορεί να εμφανιστεί ως απάθεια, κόπωση, απόσυρση, παράπονα για τη μνήμη, έλλειψη πρωτοβουλίας ή σωματική δυσφορία. Από την άλλη, οι νοητικές δυσκολίες μπορεί να συνδέονται με άγχος, κατάθλιψη, έλλειψη ύπνου. Γι’ αυτό χρειάζεται σωστή αξιολόγηση και όχι βιαστικά συμπεράσματα. Η εμφάνιση άγχους και κατάθλιψης στην μέση και τρίτη ηλικία (Arch Gen Psychiatry. 2012) αυξάνουν την πιθανότητα άνοιας μέχρι και 70%, γι’ αυτό και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται.. Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι ολιστική: ιατρικός και ψυχιατρικός έλεγχος, νευροψυχολογική εκτίμηση όταν χρειάζεται, σωματική άσκηση, κοινωνική δραστηριότητα, ρύθμιση ύπνου, ψυχοθεραπευτική υποστήριξη και κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή όταν ενδείκνυται.
Μεγαλώνουμε καλά όταν…
Μεγαλώνουμε καλά όταν δεν ταυτίζουμε την ηλικία με την παραίτηση. Όταν συνεχίζουμε να μαθαίνουμε, να αγαπάμε, να κινούμαστε, να γελάμε, να συγχωρούμε, να φροντίζουμε το σώμα και το μυαλό μας. Όταν αποδεχόμαστε τις απώλειες, αλλά δεν χάνουμε την περιέργεια για τη ζωή. Όταν έχουμε σχέσεις που μας στηρίζουν και δραστηριότητες που μας δίνουν νόημα. Η καλή γήρανση δεν είναι απλώς να ζούμε περισσότερα χρόνια· είναι να παραμένουμε παρόντες μέσα σε αυτά τα χρόνια.
Τι σημαίνει για εσάς χαρούμενη ζωή;
Χαρούμενη ζωή δεν είναι μια ζωή χωρίς πόνο. Είναι μια ζωή με νόημα, σχέσεις, ευγνωμοσύνη και εσωτερική ελευθερία. Σε μεγαλύτερες ηλικίες, πολλοί άνθρωποι αρχίζουν να ξαναρωτούν: «Τι έχει πραγματικά αξία;» Η χαρούμενη ζωή είναι να μπορείς να χαίρεσαι τα μικρά, να συμφιλιώνεσαι με το παρελθόν, να φροντίζεις το παρόν και να βλέπεις το μέλλον όχι με φόβο, αλλά με μια ήρεμη περιέργεια. Είναι να νιώθεις ότι, σε κάθε ηλικία, υπάρχει ακόμη χώρος για αγάπη, δημιουργία και καινούργια αρχή.
«Μεγαλώνουμε Καλά… Όταν Μαθαίνουμε να Ακούμε τον Εαυτό μας»